In 1975 verklaarde de kleine natie Oost Timor, zich onafhankelijk,
na 400 jaar van Portugese overheersing.
Negen dagen later, viel Indonesië Oost Timor binnen.
De wereld keek de andere kant op.
Meer dan 30 jaar lang waren de gebeurtenissen van toen met geheimzinnigheid omhuld.
Dit is een waar verhaal.
OOST TIMOR NU.
Dit interview zal bekend staan als verklaring 483.
Het onderwerp is Juliana da Costa, geboren in Dili en nu wonend in Maubisse.
Spreekt Tetum, Mambai, Portugees en Engels.
Weduwe. Met vier van haar afhankelijke kinderen.
Goedemiddag Juliana, ik ben Paul.
Ik hoor dat u vanmorgen een lange reis gemaakt heeft.
We waarderen het, dat u met ons komt praten.
Gaat u zitten. - Dank u.
Pardon, ik doe m'n vest uit.
Voor we beginnen wil ik zeggen,
dat ik begrijp, dat dit niet gemakkelijk voor u is.
en ik heb veel respect voor uw moed om het verhaal te vertellen.
Dat zowel uniek, als erg belangrijk is.
Juliana, - Ja.
We hebben informatie verzameld,
met betrekking tot de gebeurtenissen van 7 december 1975
en hier staat, dat u die dag in Dili was.
Ja, ik was acht jaar oud.
Op die dag stuurde m'n vader me
naar m'n oma's huis, aan de andere kant van de stad.
We zouden zodra het licht werd, naar Mount Ramelau gaan.
Ik ben sinds die dag niet meer teruggeweest.
Dus... u wist dat de invasie op handen was?
Iedereen wist het.
Het is moeilijk, het spijt me. Ik begrijp het.
Op die dag pikten we m'n nichtjes en neefjes op
en reden we door de stad.
Het geluid van de beschietingen was overal.
We zaten met z'n zevenen in een kleine auto.
En jullie waren op weg naar de bergen?
Ja, dat was het plan.
Maar ze hadden voor de werf de weg afgesloten.
Ze hadden al veel mensen gevangengenomen.
Hebt u iemand herkend?
Kunt u iemand uit die menigte voor ons identificeren?
Daar was een man, een man...
Wie was dat?
Senor East... Roger.
Mijn vader had gezegd,
dat hij verontrust was.
Verontrust? - Door wat hij gezien had.
Toen begreep ik niet echt,
waar mijn vader het over had.
Nu...
begrijp ik het.
Oké, we zijn er.
Goedemorgen. - McGuire is langsgeweest.
Hij wil met je lunchen in het Darwin Hotel.
Goed. - En er is een man, die jou wil ontmoeten.
Hij was er al, voordat we open waren.
Wie, hij daar? - Ja.
Wie is dat? - José Ramos-Horta.
Ik geloof tenminste, dat hij dat zei.
Kun je me een glas water en Aspro geven?
Zeg maar dat ik het druk heb.
Kijk hen. Twee eikels in gelijke shirts.
Dit is niet het enige, wat ze gemeen hebben.
Die zien er lekker uit. Ik steel er twee.
Ik neem er een. Oké, een.
Zoals m'n secretaresse u al vertelde, ik heb het druk.
Ja zeker, ik zie natuurlijk dat u het erg druk hebt.
Maar ik...
ik ben van ver gekomen, om u te vinden, Roger East.
Teleurgesteld?
Ik heet José Ramos-Horta.
Ik ben de minister van buitenlandse zaken van de Oost Timor Fretilin regering.
Ik heb een voortel voor u.
Hier.
Het schijnt, dat u wat te eten kunt gebruiken.
Kom maar mee dan.
Dus hier ga jij je memoires schrijven?
Ja, als ik me nog wat herinner.
Weet je, Roger, Ik heb veel van je gelezen.
Is dat zo?
Ik vond jouw...
veroordeling van Kissinger en de zijnen het beste.
Jouw verslag over de burgerrechtenbeweging in de USA was niet slecht. Erg goed.
Uit Johannesburg schreef je over... - Rugby and cricket.
En apartheid.
Jij bent belezen.
Ik zat bij de marine tot 1944.
En toen,
ontsloegen ze me.
Weet je waarom?
Psychotische neigingen. - Wat?
Je gaat me vermoorden in m'n slaap.
Nee, je bent veilig.
Mag ik open zijn?
Goed. Schiet maar los.
Deze dingen die je nu schrijft, je werk, is onzin.
Je schreef met passie. Vol vuur.
Over belangrijke dingen die er toe doen in de wereld.
Ik bied je, namens mijn regering,
een positie aan als hoofd van ons persbureau.
De baas.
Volledige toegang tot mijn land,
tot mijn mensen, om ons verhaal te vertellen.
Geleid door de regering. - Nee.
ETNA, de East Timor News Agency, is volledig onafhankelijk.
Zoiets bestaat niet, mijn vriend.
Nee, misschien niet, maar daar val jij in.
Ik val nergens in.
Goed, Roger.
Mijn land...
heeft erg weinig tijd.
Alsjeblieft, overdenk dit eenvoudige aanbod,
denk er over na vannacht.
Terwijl Indonesië ontkent plannen te hebben, om dit land te claimen,
gelooft de Fretilin regering in Dili, dat het anders is.
Fretilin troepen bereiden zich voor, om Balibo te verdedigen,
vanuit dit 300 jaar oude Portugese fort. - Nee, Fernando, nee.
Met zeeën dichtbij met rijkelijk olie en gas,
is het de vraag, hoe lang het zal duren...
Oké, Roger. Oké, ik moet gaan.
Dit is Tony Maniaty voor ABC Televisie.
Dank je voor je gezelschap en een slaapplaats.
Hé, wacht eens even.
Wat is er aan de hand?
Het duurt niet lang meer,
voor jouw land de vluchten naar ons land stillegt.
Over een paar dagen, misschien een paar uur.
Vertel het de wereld. - Ik heb afscheid genomen van die zaken.
Wacht. Je hebt een jonger iemand nodig.
Jouw land heeft al jonge journalisten gestuurd.
Vijf.
Waar heb je het over? Welke vijf journalisten?
Welke journalisten?
Deze jonge journalisten.
Niet dat het jouw regering iets uitmaakt, nu ze vermist worden.
Pak maar.
Dag, Roger.
Ik hoorde, dat u net terugbent uit Timor.
Mag ik binnenkomen?
Ik ben blij te zien dat de ABC goed voor u zorgt, na uw terugkomst.
Dank u.
Hoe was het daar?
Weet u, Mr Maniaty,
soms helpt het, als je het er uit gooit.
Luister, ik ben met u komen praten, omdat die jonge kerel, Horta,
me een baan aangeboden heeft, om de vrije pers van Oost Timor te leiden.
Bent u gek?
Ik wou informatie van u.
U wilt daar niet naar toe. De Indonesiërs zullen een invasie uitvoeren...
Dus er liggen Indonesische oorlogsbodems voor de kust?
En er zijn Indonesiërs aan land.
Niet in uniform, dus je weet niet wie je kunt vertrouwen.
Er waren elke dag beschietingen.
We zaten in Dili te wachten op de invasie, we wisten niet wanneer hij zou komen en...
Waarom wilt u daar naar toe? - Om dezelfde reden als u.
Heb je journalisten van Channel 9, of Channel 7 gezien, toen u vertrok?
Ik zag Shackleton. - Juist.
Ik vertelde hem, dat het te gevaarlijk was. Ik heb ze gewaarschuwd.
En wat zeiden ze?
Met Mal Rennie. - Hallo Mal.
We gaan naar Oost Timor.
7 was d'r eerder. Packer is woest.
Pak je spullen. We vertrekken morgen.
Oké, makker.
Lig je nog in bed? - Ja, Malcolm.
Ik zie je morgen.
Ik zeg niets meer over het onderwerp Timor. Ik laat het hier bij.
Maar minister-president, wat is de positie van Australië met betrekking tot Oost Timor?
Ik voeg niets toe aan mijn verklaring.
Yeah, hallo pa. Met Gary.
Yeah, het gaat goed met me.
Ik ga overzee.
Niet lang. Waarschijnlijk een week of twee.
Ik weet het niet, pa. Ik schrijf je wel, oké?
Er zijn vijf jonge journalisten vermist.
Hallo, kleine man. - Hallo, papa.
De Australische regering doet niets zoals gewoonlijk.
Kom binnen, man.
Ze zeggen dat ze dood zijn. - Maak een tekening voor mij.
Maak me een cadeautje. Een klein afscheidscadeautje.
Dus, Jim laat je de grote klussen doen?
Ja en morgen om zeven uur ’s morgens vertrekken we.
Fijn voor jou. - Yeah, ik denk dat dit een goede klus is.
Ik wil er heen en zelf rondkijken.
Yeah. Drie sigaretten dus?
Nee, ik pas, maat. - Slimme jongen.
Daar is het.
Hoe ver ligt Shackleton voor, denk je?
Twee dagen. We zijn nog niet verslagen.
Ik spreek je later.
Hallo?
Welkom in Hotel Turismo.
Hallo, meneer East.
Hoe gaat het met u? - Erg goed, dank u.
Wat is dat voor vis?
Dit heet kokos vis.
Van de Laklo rivier, in het zuiden.
Ze zwemmen de rivier op, ter voorplanting, en daarna stroomafwaarts naar de zee.
Het is een slimme vis, weet u.
Wilt u...
wilt u een glas wijn met me drinken?
Gaat u zitten. - Dank u.
Is dat uw dochter? - Ja, dat is Juliana.
Ze helpt geweldig mee in het hotel. - Ja, ik weet.
Ik begreep, dat hier laatst een paar journalisten waren.
Zij zaten, waar u nu zit. Drie weken geleden.
Waar gingen ze naar toe? - Ik denk naar Balibo.
Dit is Dili, waar we nu zijn,
en dit is Balibo vlak bij de Indonesische grens.
Ramos-Horta regelde dat.
Horta? - Ja.
Ik denk dat we beter kunnen gaan.
Nee. Ik waardeer uw enthousiasme.
Vanavond drinken, eten. En morgen gaan we.
Nog een uur dan.
Meneer East? Heeft het gesmaakt?
Ja, het was excellent. - Dat is goed.
Juliana, kun je het glas en de fles brengen?
Wacht eens even.
Dat is voor jou. - Dank u.
Dat is een Australische munt.
Ik zal het voordoen.
Houd je duim recht,
en gebruik je ‘flumb’, je duim om het weg te flippen, oké?
Perfect. Goed gedaan.
Wie is dat? - Dat is de koningin van Engeland.
Waarom staat zij daar op? - Dat is een goede vraag.
Ik geloof dat uw vrienden een paar tassen achter hebben gelaten.
Weet hij waar we heen gaan?
Nee. - Perfect.
Ja, hij neemt jullie mee.
Oké, tot gauw. - Oké.
Oké, veel plezier.
We zijn op weg.
Je hebt me niet verteld, dat je de eerste groep journalisten meenam naar Balibo.
Oh nee?
Ja, ik regelde de reis voor de eerste groep naar Balibo.
Maar alleen als het veilig was.
Wie reed hen?
Een man die Ximines heet.
Ben je nog meer vergeten te vertellen?
Dank u. Kijk, Roger. Kijk. Mango.
Het beroemdste stimulerende middel van ons land.
Daar is het voor mij te laat voor, maat. - Is dat zo?
Die Ximines.
Was hij met de journalisten in Balibo?
Hij is in Maubara, een reis van een halve dag.
Hoe kom ik daar? - Roger, alsjeblieft. Dat is erg gevaarlijk.
Er ligt belangrijk werk te wachten in Dili. - Hoe kom ik daar?
We spreken iets af. Ik breng je naar Maubara, oké?
Ik laat het je zien.
En dan gaan we terug naar Dili en ga je ons persbureau leiden.
Afgesproken?
Oké, Maubara dus.
Het is nu stil. Erg stil.
Sommigen zeggen misleidend stil.
Maar op slecht 50 km. afstand, bij de grens met Indonesië,
gaat de guerrillaoorlog voort.
Maubara. Maubara. Twee een twee twee.
Geweldig, Greg. - Ga door.
Maubara, een twee, een twee. Oké. - Kijk naar de radio.
Ze komen terug van de frontlinie.
Lang voor een officiële oorlog, moeten er frontlinies verdedigd worden.
Wij blijven hier vannacht. Morgen zoeken we Ximines.
Roger, hierheen.
Oké, kom op.
Oké. Camera draait. En...
Er klinkt marsmuziek door, tussen zijn woorden.
Klinkt zijn toespraak op oorlog?
Praat hij veel over vechten? - Yeah, hij praat al lang over vechten.
Alleen maar vechten.
En hij hoopt, dat de mensen radio luisteren.
En als Fretilin uitzendt, wat zegt Fretilin dan?
De Fretilin zegt, dat we geen communisten zijn.
Geweldig. Gary? - Yeah, dat was goed. Tevreden.
Tevreden. - Oké, fantastisch. Dank jullie wel allemaal.
Wil je deze mensen bedanken?
Wat is dit?
Indonesische propaganda. - Wat zeggen ze?
Ze zeggen dat ze weten dat er een Australische journalist is aangekomen in Dili.
En ze verheugen zich er op, z'n keel door te snijden als ze hem vinden.
Oké, welterusten, Roger.
Erg grappig.
Oké, wat zeiden ze echt?
Horta?
Goede morgen. - Wat is er aan de hand, maat?
De Indonesiërs naderen. Iedereen trekt naar Dili.
Ik heb Ximines gevonden.
Laat mij met hem praten.
Ik heb hem gevonden, hč? Tien minuten. Nee, vijf minuten,
omdat we weg moeten. - Zoveel tijd als maar kan.
Kunnen we gaan?
Snel. - Goed, spring er in.
Spreek je Engels?
Ja, hij spreekt Engels. Maar ik vertaal voor hem.
Ik zoek vijf Australische journalisten.
Heb je die gezien?
Ik weet.
Ja, hij weet het. - Waar?
Hij was hun chauffeur. Hij bracht de groep van Dili naar Balibo.
Dat was drie weken geleden.
Hij bracht ze naar Balibo. Hij heeft lang gewacht.
Ze kwamen niet. Ze wilden daar niet weg.
Oké, we moeten gaan.
Wacht. Nee.
Dus het is mogelijk, dat ze nog leven?
Is het mogelijk?
Misschien zijn ze de bergen ingetrokken.
Ik wil dat je me een kaart tekent. Begrijp je me?
De Indonesiërs plegen een invasie. We moeten gaan.
Een kaart. - Iedereen trekt weg.
Alsjeblieft, teken een kaart van Balibo voor me.
Hier is Balibo. Het Portugese fort ligt hier.
Indonesië valt vanaf hier aan. Maar eerst, gingen we naar Maliana.
Daar is een misschool... - Missie school.
Missie school.
Dat was het.
Hoe komen we daar? - De missieschool?
Dat is onmogelijk.
Dat is onmogelijk, Roger. Alle wegen zijn afgesloten.
Hoe lang duurt het dan, om daarheen te lopen?
Lopen?
Een reis van 12, 14 uur, lopen. Voor mij.
En jij bent een oude man.
En jij bent een jonge man, dus bepaal jij het tempo.
Neem een paar opnamen van die hutten en kijk wat het oplevert.
Alleen de hutten?
Tony Maniaty, ABC.
Ik hoopte je tegen te komen. - Hoe wist je dat we hier waren?
Het is op de Indonesische radio. Ze zijn niet blij dat we hier zijn, maat.
Fretilin bereidt zich voor, om Balibo te verdedigen,
maar ik geef hen niet veel kans. - Daar zijn wij naartoe op weg.
We gaan naar Balibo.
Er liggen Indonesische oorlogsbodems voor de kust.
Er cirkelen helikopters rond, mortiervuur... - Heb je het gefilmd?
Nee, daar hadden we geen kans voor. We moesten snel vertrekken.
Luister Shackleton, het is het niet waard.
Geloof me of niet, maar het is daar niet veilig.
En buiten Balibo, is daar een plek om de invasie te filmen?
Laten we gaan, jongens.
Kun je...
kun je dit voor ons meenemen naar het vliegveld van Dili?
Dank je, maat.
Natuurlijk.
We gaan. Hebben jullie je zwembandjes om, jongens?
Welkom. - Greg Shackleton. Channel 7. Hoe gaat het?
Pater Silva. - Goedendag, pater. Gary. Gary Cunningham.
Hartelijk welkom. - Dank u, dat u ons wilt ontvangen.
Hallo, Tony Stewart. - Silva. Welkom.
Leuk u te ontmoeten. - Wat is er hier aan de hand, pater?
Waar gaan die mensen naartoe?
Het zijn vluchtelingen uit de grensstreek.
En u blijft hier?
Hoe kan ik dit achterlaten?
Ik heb gehoord dat u een zwembad hebt? - Yeah, waar?
Achter. - Hierlangs?
Ik pak de tassen.
Wat is er met je vinger?
Niets.
Sorry, mannen.
Proost, maat.
Welkom in Timor.
Proost, Mal.
Dus, Channel 7 was jullie voor.
Nog niet, maat.
Er is genoeg tijd, om ze in te halen.
Misschien moet je hier een poosje blijven.
Het heeft geen zin, om hier rond te hangen,
om te filmen hoe de Fretilin hier rondwandelt.
Waar is Shackleton?
De grens?
Daar is het verhaal. Daar gaan wij naar toe.
Nee, maar Shackleton is gek.
Hij doet gewoon z'n werk.
Yeah, en hij mag daar niet weg, voor wij ons werk gedaan hebben.
We hebben een chauffeur, José, die ons daar naartoe brengt.
Met een paar soldaten, dus we zouden...
Dank je voor je bezorgdheid, Tony. - Zei hij, dat hij je wou beschermen?
Zoiets.
Ik... yeah.
Er naartoe en terug.
Malcolm, er naartoe en terug. Malcolm.
Hoor je dat?
Een helikopter? - Ja.
Eentje van jullie? - Hou je me voor de gek?
We zijn er, jongens. - Yeah, dit is Balibo.
Nee, blijf in de auto. Blijf in de auto.
Australiër, journalist.
Hallo.
Commandant Sabika. - Greg Shackleton, Channel 7.
Greg, mogen we uitstappen? - Mogen mijn mannen uitstappen?
Yeah, alstublieft.
Uit Australië? - Ja.
Hoe gaat het? - Met mij gaat het goed.
Goedendag. - Welkom.
Hoe gaat ie, maat? Tony Stewart.
We hebben met José Horta gesproken.
Ja, ik kreeg het bericht, maar de situatie hier is erg gespannen.
Oké, dat past ons wel.
Heeft u er bezwaar tegen... - Onze camera-uitrusting?
Camera-uitrusting. - Yeah, natuurlijk.
Ik kan u een paar soldaten sturen, om te helpen.
Mister.
Sigaret. - Yeah. Wil je d'r een?
Yeah, dank je. - Yeah, ga je gang.
Er is hier een 60 man sterk Fretilin garnizoen en er zijn geruchten...
Er zijn geruchten dat Indonesische soldaten naderen over de weg vanuit Batugade.
Klaar?
Oké, drie, twee...
De gebouwen hier zijn verlaten, en bezaaid met rommel,
maar de spectaculaire bloemen en de rood bloeiende bomen blijven.
Er is hier een 60 man sterk Fretilin garnizoen,
en er zijn geruchten, dat Indonesische soldaten naderen
over de weg vanaf Batugade. We spraken vandaag met een soldaat,
die gelooft, dat een drankje gekregen van zijn familie...
Is alles goed? Ben je gewond? - Nee, alles is goed. Het is mijn enkel.
Je bent erg elegant.
Je bent oké.
Mijn God. Dat was te gek.
Oké. - Ik wil weg.
Ik wil weg. - En nu wil je terug?
Yeah, je ziet hoe gevaarlijk het is. Ik zei het toch.
Je geloofde me niet.
We gaan lopen.
Over ongeveer een halve kilometer is er een dorp.
We lopen daar naartoe, zij hebben een voertuig.
We stappen in het voertuig... - Nee.
Nee, we gaan naar Dili en beginnen een persbureau.
Nee, toen ik zei dat ik weg wou, bedoelde ik naar huis.
Ik wil naar Australië.
Ik kan dit niet, maat.
Ik zei toch, dat je een jonger iemand moest zoeken.
Je hebt gelijk. Oké. We gaan terug naar Dili.
We gaan naar Dili. - Nee.
We hebben een afspraak. - Het spijt me...
Ik liet je dit zien. Ik zei, dat ik je hier naartoe zou brengen
en dat jij de persdienst zou leiden.
Ik kan het niet. - Ik heb je hier naartoe gebracht.
Ik kan het niet.
En jouw journalisten?
Iemand anders zal het wel uitzoeken.
En mijn land? En hoe verder met wat er nu gebeurt?
Hoe zit het met mijn land? - Dat is jouw probleem.
Dat is jouw probleem.
Oké, mijn probleem.
Is het je opgevallen,
dat de helikopter die ons wou doden Amerikaans was?
Nee, ik had het te druk met niet neergeschoten worden.
Dat was wel zo.
Geleverd door de Amerikaanse regering.
En hoe hebben de Indonesiërs betaald voor zo'n geweldige oorlogsmachine?
Met ponden, Roger. Engels geld.
En hoe kan deze erg dure Amerikaanse helikopter ons hier vinden?
Door inlichtingen verstrekt door de Australische regering.
Ze weten dat je hier bent Roger, omdat jouw land hen dat verteld heeft.
Net zoals bij de journalisten.
Denk je niet, dat dit strikt geheim is?
In een oorlog op een half uur afstand, die jouw regering goedkeurde?
En Australiërs zijn in gevaar?
Goed, alles goed met iedereen? Tony?
Wij blijven hier vannacht.
Het is veilig.
Veilig genoeg.
Dit is het verhaal van onze grote voorvader.
Maak plaats, zodat de buitenlanders kunnen zitten.
Maak plaats voor de commandant.
Dit is een beroemde legende. De geboorte van ons land.
In die tijd was er een grote krokodil,
de krokodil kwam boven water met een jongen op z´n rug.
Ons land bestond nog niet.
De krokodil en de jongen maakten het land.
En zo werd ons land geboren.
Zij zijn onze voorvaderen.
In ons geliefd land, zal binnenkort iets slechts gebeuren.
Dat zeg ik jullie nu...
tegen jullie, broers en zussen, kinderen, oude vrouwen, oude mannen.
Vergeet dit niet.
De aap zat in de boom.
De krokodil komt langs, zo...
kijkt omhoog,
Hij klom langzaam omhoog en opende zijn bek wijd...
langzaam en toen deed hij...
Ik werd bang. - En jij, ken jij een verhaal?
Kom, vraag de buitenlander een verhaal te vertellen.
We willen vragen, waarom de Indonesiërs ons land binnenvallen?
Waarom helpen de Portugezen ons niet?
Ja...
wij zijn drie journalisten.
Wij gaan uitzoeken waarom en gaan helpen dat uit te zoeken.
We doen ons best, om antwoorden te vinden.
Gisteravond gebeurde hier iets, wat ons diep geraakt heeft.
Iets zo ver weg van onze ervaringen als Australiërs,
en zo nauw verweven met de atmosfeer van deze plek,
dat we het moeilijk vinden, om u dat mede te delen.
Zittend op geweven matten,
onder een strodak, in een hut zonder wanden,
waren wij doelwit...
van een vragenstroom van mensen, die weten dat ze morgen wellicht dood zijn,
en niet kunnen begrijpen dat het de rest van de wereld niets uitmaakt.
Waarom, vragen ze, vallen de Indonesiërs binnen?
Waarom, vragen ze, als de Indonesiërs geloven, dat de Fretilin communistisch is,
sturen ze geen delegatie naar Dili, om dat uit te zoeken?
Waarom, vragen ze, helpen de Australiërs ons niet?
Toen de Japanners binnenvielen, hielpen ze ons wel.
Wie, vragen ze, zal de schade betalen aan onze huizen?
Mijn antwoord was, dat Australië geen troepen zou sturen.
Dat is onmogelijk.
Maar, ik zei dat we konden vragen,
dat deze gevechten besproken worden in de VN. Dat was mogelijk.
En toen, stond de tweede bevelhebber op en riep uit,
'Kameraad journalist'.
Hij schudde mijn hand, de rest schudde mijn hand,
en er werd geapplaudisseerd, omdat we Australiërs zijn.
Dat is alles wat ze willen,
dat de VN aandacht besteedt, aan wat hier gebeurt.
De emotie hier gisteravond was zo sterk,
dat wij, alle drie,
voelden dat we in de warme avondlucht konden tasten, om het te voelen.
Greg Shackleton, uit een niet genoemd dorp,
dat we ons voor altijd zullen herinneren, in Portugees Timor.
Gaat het? - Yeah, maat.
Oh God.